Techniek en innovatie.
De PC- of TV-voeding kapot, zekering doorgebrand, kabelsplitter gesmolten, data kwijt, LAN eruit geklapt of zelfs de gehele centrale plat? Schommelingen in de netstroom kunnen nare gevolgen hebben. En nogal eens blijkt de schade niet of onvoldoende verzekerd. Waarom OSB en een UPS?

Bangmakerij?
Vernielende stroomstoten uit het stopcontact, kabel- of communicatienet, het lijkt op het eerste gezicht bangmakerij. In de praktijk blijken de gevolgen van overspanning toch flink tegen te vallen. Regelmatig gaan PC's, tv's en AV-apparaten kapot door stroomstoten. Ook stroomdalen heeft negatieve gevolgen zoals dataverlies en uitval. Onder overspanning wordt iedere verandering in het aangeboden voltage boven de toegelaten norm volstaan. In Nederland wordt de spanning uit het stopcontact langzaam opgeschroefd van 220 tot 230V. Fabrikanten hebben dat allang voorzien en elk elektrisch apparaat is `230 V proof'. Door de energiebedrijven wordt er een fouttolerantie van 10% aangehouden. Dat kan dus soms 253 V op het net betekenen. De meeste huishoudelijke apparatuur is hiertegen beschermd. Boven de 260 V wordt de situatie echter kritiek. De voeding kan het dan begeven. Daalt de spanning beneden de nog door de voeding te stabiliseren grens dan gaat het elektronisch apparaat disfunctioneren of valt geheel uit. Vervelend als net al uw computerwerk nog in het geheugen zat. Er wordt onderscheid gemaakt in korte dalen, de `stroomzakken' of `sacks', en uitval van langere duur. Een plotselinge grote stroomafname op het net (airco, lassen, wasmachine) kan een sack veroorzaken. Storing aan een kabel over transformatorhuis geeft een totale uitval. Een UPS (Uninterruptable Power Supply) tussen PC en stopcontact is hierbij een wapen. Bij een sack houdt de UPS de stroom op sterkte en bij uitval levert de UPS voldoende batterijspanning om de PC netjes af te sluiten.

Stijging
Het aantal schadegevallen door bliksem-inslag en stroompieken is aan het stijgen. Dat komt o.a. doordat er steeds meer kwetsbare elektronische apparatuur in bedrijven en privé-woningen staat. Tegenwoordig heeft zelfs een near-miss al snel een netwerk of dure stereotoren te pakken. De `infrastructuur' neemt toe. Overal liggen kabels. Dat verhoogt de kans op een treffer bij blikseminslag en bij werkzaamheden komt het regelmatig voor dat er kabels geraakt of abusievelijk met elkaar in contact gebracht worden. Daarnaast waren er de laatste jaren relatief echt veel onweersbuien. Afdoende beveiliging ontbreekt vaak. Een bliksemafleider, aardlekschakelaar en netzekering alleen zijn niet genoeg. Men onderschat het risico en houdt de hand liever op de knip.

Donder en bliksem
Blikseminslag, en dan vooral een directe hit, kan een ongekend grote schade teweegbrengen. Brand, het ontzetten van muren en alle aanwezige elektronica naar zijn grootje. Directe blikseminslag komt weinig voor. Volgens schattingen loopt een doorsnee locatie de kans eens in de 40 à 50 jaar getroffen te worden. Het schadepercentage is slechts 5% van alle meetbare schade. Veel verraderlijker is indirecte blikseminslag. Die komt een flink aantal malen per jaar voor. De stroomstoot zoekt zich een weg door de aarde en beïnvloedt daarbij kabels van het elektriciteitsnet, kabel-tv of telefoon. Binnen een straal van 1 km kunnen dan schadelijke stroompieken ontstaan. In het gunstigste geval vlakt de piek over het netwerk af. Als de verdeelstations in de buurt de klap opvangen bent u goed af. Kabel- en transformatorkastjes zijn regelmatig de klos. Dringt de "schakelstroom" echter uw bedrijf of woonhuis binnen dan kan er al snel flinke schade optreden. De schade door indirecte blikseminslag blijkt in de praktijk goed te zijn voor 95% van de meetbare schade door inductiestroom en overspanning. Een probleem met bliksemafleiders is het ongecontroleerd afslaan. De stroom die via de koperen aders naar de aarde wordt geleid kan overspringen naar andere nabije kabels en geleiders. Bijvoorbeeld de zonnewering, bewakingsapparatuur en externe telefoon- of antennekabel. De gevolgen laten zich raden. Pieken en dalen in de netspanning vormen een ander hoofdstuk. In tegenstelling tot wat de leek denkt komt er niet constant 220-230V uit het stopcontact. Gelukkig kunnen voedingen wel iets hebben. Op den duur leiden wisselende voltages echter tot slijtage van elektronica, met name bij apparatuur die op laagspanning werkt. Computers, tv's, audioapparatuur en netwerken blijken hiervoor gevoelig. Die schade is moeilijk vast te stellen. Sleet de voeding nu door stroompieken of een slechte constructie? Ging data verloren door een stroomstoot of lag het aan de software? Maak dat maar eens hard bij een verzekeraar. En de netzekering dan? Helaas, die reageert doorgaans niet op korte pieken. Zelfs bij een indirecte blikseminslag met een overspanning van 6000 V en 3000 Ampère overleeft de zekering het dikwijls.

Beveiliging
Vrijwel alle beveiliging tegen overspanning werkt via het afleiden van de stroom naar de aarde of een weerstand-circuit. Heeft men de juiste belasting ingeschat dan zullen de overspanningsbeveiligers de piek overleven. Waren zij te krap bemeten dan zorgt een goede fabrikant voor een kortsluitingseffect. Dan valt natuurlijk wel de stroom uit maar de apparatuur blijft gespaard. De `grofbeveiliging' begint bij de bliksemafleider op het dak en eindigt in de meterkast. De fijnbeveiliging zit bij voorkeur in de buurt van de te beveiligen apparatuur. In de praktijk is de grofbeveiliging het werk van de installateur. De meeste moderne huizen zijn al redelijk beveiligd. Heeft u echter veel dure apparatuur in het pand en doet de verzekering moeilijk dan kan men voor tussen de fl. 1.500,- en fl.2.000,- vaak al een afdoende beveiliging (met certificaat) laten aanbrengen. De fijnbeveiliging is doorgaans niet meer dan beveiligde contactdozen of tussenstekkers. Dergelijk overspanningsbeveiligers (OSB's) zijn niet duur (van enkele tientjes tot circa 400 gulden) in vergelijking met wat er aan de netstroom hangt. In het totaalconcept mag de coaxiaalkabel niet vergeten worden. Deze kabels zijn in gebruik bij de kabel-tv en PC-netwerken. Een indirecte blikseminslag zet zo 100 V op deze kabel. Een OSB vangt deze piek effectief af.

Welke OSB?
De gemiddelde Nederlander vraagt zich pas af of de inductieschade wel gedekt is als het kwaad is geschied. De ene schadeverzekeraar dekt alles, de ander eist extra dekking voor dure apparatuur, of keert alleen uit na het overleggen van een beveiligingscertificaat. Het is daarom verstandig om de polis onder het kopje "inductieschade" goed na te lezen. Voor huishoudens en kleine bedrijven zal een beveiliging van het stopcontact veelal afdoende zijn. Desgewenst kan men de OSB's nog combineren met storingsonderdrukkers (= netfilters). Die geven meer rust in het signaal en apparatuur blijkt daardoor vaak ook nog beter te presteren. De eenvoudigste vorm van netbeveiliging bestaat uit een tussenstekker. Deze stekker voorziet in de fijnbeveiliging van één apparaat tot doorgaans 16 Ampère. In de betere zitten onder meer een thermische beveiliging en een werkingsmelder. Een afdoende en goedkope (ca. fl.45,-) spanningsbeveiliging voor TV's , stand-alone PC's en goedkopere AV-spul. Wilt u meerdere apparaten tegelijk aansluiten dan komt een zogenaamde verdeelrail in aanmerking. Het gaat hierbij om een beveiligde verdeel/contactdoos met aansluiting voor 4, 6 of 10 apparaten. Naast de normale thermische beveiliging is er vaak sprake van een kortsluitingsoptie waarbij de zekering eruit brandt. Duurdere modellen zijn ook voorzien van een netstroomfilter. Bij telefoonlijnen krijgen we te maken met de bescherming van de A- en B-ader. Gewenst is weer een OSB die beschermt tegen zowel langs- als dwarsspanning. Daarmee vallen zowel telefoon-, telefax- als modemverkeer effectief te beschermen. Aanbevolen bij kwetsbare bedrijfsinstallaties en service- of alarmeringssystemen. Voor de bescherming van coax-netwerken (o.a. ARCNET en Ethernet) is een speciale coax-beveiliging nodig. Liefst eentje van het tweetrapstype die zowel tegen verwachte als onverwachte inductiepieken beschermt. Doorgaans als een eenvoudig en compact BNC-kastje verkrijgbaar. Een must Samenvattend dient de koper bij de keuze van de OSB te letten op: het type-apparatuur en de kwetsbaarheid; het stroomverbruik in Watt en ampèrage van de zekering; het type kabelaansluiting dat beveiligd dient te worden; de integratie van de OSB in de andere apparatuur voor fijn- en grofbeveiliging. Een goede OSB hoeft tegenwoordig niet echt duur te zijn. Tussen de fl.50,- en fl.200,- koopt men al een afdoende beveiliging voor een of meer elektronische apparaten. Bij de UPS is de keus een kwestie van het correct opvangen van stroomzakken of pieken en de accu- of batterijcapaciteit om bij stroomuitval door te kunnen werken. Een UPS biedt bescherming tegen dataverlies of andere lastige storingen. Minder een must voor thuis dan bij bedrijven. Voor de thuis-PC volstaan eenvoudiger modellen. Voor servers dient men veiligheidshalve voor zwaardere modellen te kiezen. Beveiliging tegen over- en onderspanning inductiestroom is geen onnodige luxe. Dat geldt zowel voor bedrijven die afhankelijk zijn van hun PC- en communicatiesystemen als huishoudens met dure AV-apparatuur en thuis-PC's. Naar schatting slaat alleen al de bliksem in Nederland zo'n 40.000 maal per jaar in. Daar komen de vervuiling van de netstroom, installatiefouten en ongevallen bij onderhoudswerkzaamheden nog bij. Of de verzekering de schade dekt blijft de vraag. Stel daar tegenover de geringe investeringen voor afdoende beschermingsmaatregelen en er blijven weinig redenen over om geen OSB aan te schaffen.